"Nomikai" có phải là tham gia bắt buộc?
Đi thẳng vào kết luận: trong đa số công ty Nhật hiện nay, ép buộc tham gia nomikai bị xem là vi phạm pháp luật. Nếu ngoài giờ làm mà ép tham gia bằng mệnh lệnh công việc, có thể bị tính là giờ lao động — doanh nghiệp buộc phải thận trọng.
Tuy vậy thực tế vẫn có những "nomikai khó từ chối" như tiệc đón/tiễn (kangeikai/sōbetsukai), bōnenkai (tiệc cuối năm), shinnenkai (tiệc đầu năm), uchiage (tiệc mừng hoàn thành dự án). Đặc biệt cuối năm và đầu năm, bōnenkai (tiệc "quên năm cũ") và shinnenkai (tiệc mừng năm mới) là truyền thống, được tổ chức ở hầu hết nơi làm việc.
Xu hướng 2025: Theo "Khảo sát ý thức về Bōnenkai" của Job Sōken, tỷ lệ tổ chức bōnenkai năm 2025 là 69,1%, ý muốn tham gia 60,1% — đang dần trở lại mức trước COVID.
"Nominication" đã lỗi thời? Kết quả khảo sát mới nhất
"Nominication" là từ ghép giữa "nomikai" (tiệc nhậu) và "communication" (giao tiếp). Đến đầu thời Heisei vẫn được xem là "dầu bôi trơn" cho công ty.
Nhưng các khảo sát gần đây cho thấy:
- Hơn 60% mọi độ tuổi trả lời "không cần" nominication.
- Lý do chủ yếu: "phải ý tứ", "tốn tiền", "muốn ưu tiên thời gian riêng".
- Mặt khác, ý muốn tham gia bōnenkai của người 20 tuổi là 71% — cao hơn các nhóm tuổi khác.
Nhân viên trẻ ghét "nomikai bị ép mời", nhưng tích cực với "nomikai đáng tận hưởng" và "nomikai có thể học hỏi". Sự phân hóa đang diễn ra.
Các loại nomikai và tần suất
| Loại | Thời điểm | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Kangeikai | Khi có nhân viên mới (tháng 4, 10) | Đón thành viên mới, giới thiệu bản thân |
| Sōbetsukai | Khi nghỉ việc, chuyển công tác | Cảm ơn người sắp rời đi |
| Uchiage | Sau khi hoàn thành dự án | Mừng thành quả, an ủi |
| Bōnenkai | Tháng 12 | Nhìn lại cả năm, an ủi nhau |
| Shinnenkai | Giữa–cuối tháng 1 | Nguyện vọng năm mới, lấy khí thế |
| Settai (tiếp đãi) | Linh hoạt | Xây dựng quan hệ với đối tác (nặng tính kinh doanh) |
| Bunai konshinkai | 1 tháng – vài tháng/lần | Giao lưu trong cùng phòng ban |
Nghi thức "Toriaezu nama!"
Cụm gần như chắc chắn nghe ở mọi nomikai Nhật là "Toriaezu nama (bīru)" (tạm gọi nama bīru — bia tươi đã trước nhé). Vừa ngồi xuống, ai đó sẽ hỏi "Mọi người, toriaezu nama được không?" — không có ai phản đối thì bia tươi cho cả bàn được gọi.
Đây cũng là kỹ thuật "không để kanpai (cụng ly) bị trễ". Nếu chọn menu kỹ lưỡng, kanpai trễ và không khí bị nguội — tập tục bắt đầu bằng đồ uống chung của tất cả mọi người vì thế đã định hình.
Thay đổi gần đây: ngày càng nhiều người không uống được rượu vì không thích, dị ứng, hoặc lý do tôn giáo. Quán và nơi làm việc theo hướng "ai thích gì gọi nấy" tăng lên. Người không uống được cứ thoải mái nói "Ūron-cha onegai shimasu" / "non-alcohol bīru de".
Kamiza và Shimoza — quy tắc vị trí ngồi
Nomikai Nhật có quy tắc ngầm về sekiji (thứ tự chỗ ngồi).
Quy tắc cơ bản
- Kamiza (上座): ghế xa cửa ra vào nhất. Người có địa vị cao, người được tiếp đãi ngồi.
- Shimoza (下座): ghế gần cửa ra vào nhất. Người trẻ, người tiếp đãi, kanji (người tổ chức) ngồi.
Nguồn gốc: ngày xưa khu vực gần cửa nguy hiểm khi có địch tấn công, nên người địa vị thấp ngồi để cảnh giới — dấu vết còn lại đến ngày nay.
Kamiza theo tình huống
| Địa điểm | Vị trí kamiza |
|---|---|
| Phòng washitsu (có tokonoma) | Quay lưng về phía tokonoma |
| Phòng kiểu Tây có bàn | Phía cửa sổ, xa cửa ra vào |
| Bàn tròn (món Trung) | Ghế xa cửa ra vào nhất |
| Zashiki ở izakaya | Sát tường, sâu trong cùng |
| Xe (có tài xế) | Ghế sau lưng tài xế |
| Xe (người nhà lái) | Ghế phụ |
| Thang máy | Bên trong (đối diện bảng điều khiển) |
Nguyên tắc cho nhân viên trẻ: nếu không được chỉ định, ngồi gần cửa ra vào sẽ không bị sai.
Lễ nghi "Oshaku" (rót rượu/bia)
"Oshaku" là động tác rót rượu/bia vào ly đối phương. Sau kanpai, khi ly của senpai, sếp, đối tác đã vơi quá nửa — bạn đi đến rót.
Khi rót bia
- Cầm chai bằng hai tay — tay phải dưới đáy, tay trái đỡ ngang giữa chai.
- Hướng nhãn chai lên trên cho đối phương thấy.
- Đầu rót mạnh, sau đó hạ góc và rót chậm.
- Bọt khoảng 30% là lý tưởng.
Người nhận
- Cầm ly bằng hai tay (tay phải cầm ly, tay trái đỡ đáy).
- Khi mắt gặp nhau, nói "Arigatō gozaimasu".
- Uống một ngụm rồi đặt xuống bàn.
Những điều NG khi rót
- Không hướng đáy chai về phía đối phương — bị xem là khiếm nhã.
- Không úp tay (mu bàn tay lên trên) khi rót — gọi là "gyaku-shaku" (rót ngược), bị xem là điềm xấu.
- Không tự rót cho mình (văn hóa nhờ người xung quanh rót giúp).
Nới lỏng kiểu hiện đại: ở các nomikai trẻ trung hoặc nơi có nhiều senpai không uống được, xu hướng "ai thích thì tự rót" lan rộng. Không nhất thiết phải hoàn hảo lễ nghi xưa.
Cách từ chối nomikai khéo léo
"Không muốn đi nomikai" là quyền tự do hợp pháp, nhưng biết cách từ chối không gây mâu thuẫn sẽ yên tâm hơn.
| Tình huống | Cụm gợi ý |
|---|---|
| Từ chối thẳng | "Mōshiwake arimasen, hôm đó tôi đã có hẹn trước, không tham gia được" |
| Lý do sức khỏe | "Sức khỏe không ổn lắm, lần này xin phép vắng" |
| Lý do gia đình | "Có việc với gia đình, lần sau nhất định sẽ tham gia" |
| Lý do tôn giáo, văn hóa | "Vì lý do tôn giáo tôi không uống rượu. Chỉ ăn cơm thì tôi tham gia" |
Quan điểm quan trọng: thêm cụm tích cực như "Lần sau nhất định" / "Khi có dịp" sẽ giúp từ chối mà không làm xấu quan hệ. Liên tục từ chối sẽ thấy cô lập, nên xuất hiện khoảng 1 lần/tháng là cân bằng tốt.
Hành vi NG mà người nước ngoài hay mắc trong nomikai
1. Chỉ nhìn ly mình mà không rót cho người khác
Kiểu Âu Mỹ thì "ai tự rót cho mình" là tự nhiên, nhưng ở Nhật có văn hóa để ý ly trống của người khác. Ly của senpai/sếp dưới nửa thì hỏi "Otsugi shimashō ka?" (rót cho anh/chị nhé?).
2. Không chia phần đồ ăn
Khi món ăn lớn được mang ra, theo quy tắc ngầm người trẻ chia ra đĩa cho từng người. Nếu bạn ở vị trí trẻ, chủ động "Toriwake shimasu ne" (em chia phần nhé) sẽ tạo ấn tượng tốt.
3. Tham gia tiệc thứ hai vì khó từ chối
Sau izakaya (tiệc thứ nhất), thường chuyển sang karaoke (tiệc thứ hai/ba). Từ chối cũng không thất lễ — cứ nói thẳng "Ngày mai phải dậy sớm nên xin phép trước" / "Gia đình đang đợi" là được.
4. Quên chào hôm sau
Sáng hôm sau khi đi làm, nói "Sakuya wa arigatō gozaimashita" (cảm ơn về tối qua) với những người tham dự là tập tục. Đặc biệt với kanji và sếp, chào riêng từng người sẽ tạo ấn tượng tốt cho những lần sau.
FAQ
Q1. Chi phí nomikai ai trả?
A. Phổ biến nhất là warikan (chia đều). Tuy nhiên ở bōnenkai, kangeikai, sōbetsukai có khi "sếp trả nhiều hơn", "người được đón/tiễn không phải trả". Lệ phí được kanji thông báo trước, hãy xác nhận.
Q2. Không uống được rượu thì sao?
A. Bia non-alcohol, ūron-cha (trà ô long), ginger ale — gọi là OK. Chỉ cần nói một câu "Vì tôn giáo tôi không uống được" / "Cơ thể tôi không hợp rượu" — gần như không bị mời ép. Hành vi mời ép giờ bị xem là "al-hara" (alcohol harassment) — một vấn đề xã hội.
Q3. Có quán đáp ứng halal không?
A. Ở các thành phố lớn (Tokyo, Osaka...) đang tăng. Cách "ăn ở quán halal riêng, đến tiệc thứ hai mới hợp lưu" cũng được. Tham khảo trước với kanji để chọn quán phù hợp.
Q4. Khi sếp nói "burei-kō" (hôm nay không câu nệ lễ nghi), thực sự được tự do không?
A. Tuyệt đối đừng tin nguyên văn. Dù được nói "burei-kō", việc không dùng kính ngữ với sếp hoặc thái độ quá thân mật là nguy hiểm. Đừng quên "shitashiki naka ni mo reigi ari" (giữa người thân thiết vẫn cần lễ nghi).
Q5. Tiệc nhậu hôm sau có cần cảm ơn riêng không?
A. Nếu sếp trả phần lớn hoặc tiếp đãi bạn, gửi LINE/email "Sakuya wa gochisō-sama deshita" (cảm ơn vì bữa tối qua) sẽ tạo ấn tượng tốt. Tiệc nhậu chia đều bình thường thì cảm ơn miệng sáng hôm sau là đủ.
Tổng kết — Nomikai "không bắt buộc, nhưng nên dùng có chiến lược"
Văn hóa nomikai Nhật đang thay đổi mạnh:
- Ép tham gia bị xem là vi phạm pháp luật — quyền từ chối đã được xác lập.
- Trên 60% trả lời "không cần nominication" — thời đại đó.
- Mặt khác ý muốn tham gia bōnenkai của người 20 tuổi là 71% — sự phân hóa.
- Lễ nghi như kamiza, oshaku, tiệc thứ hai — biết để khỏi thiệt.
"Không gắng quá, chọn tham gia có chiến lược" là cách đúng thời đại. Đến tiệc đón/tiễn quan trọng và bōnenkai cuối năm; từ chối tiệc thứ hai khi không hứng. Sự cân bằng đó chính là khoảng cách được chấp nhận trong nơi làm việc Nhật hiện đại.