Vì sao người Nhật "không tôn giáo" mà vẫn đi đền Shinto?
Khảo sát quy mô lớn của NHK năm 2018 cho thấy 62% người Nhật trả lời "không có tôn giáo". Người tự nhận theo Phật giáo là 31%, Shinto 3%, Cơ Đốc giáo 1%.
Vậy mà chính những người đó hằng năm vẫn đi đền Shinto vào ngày 1/1 (hatsumōde), cúng tổ tiên ở chùa dịp Obon, ăn bánh Giáng sinh tháng 12, hóa trang Halloween.
Góc nhìn quan trọng: với người Nhật, "tôn giáo" và "lễ hội tôn giáo" là hai thứ khác nhau. Dù không tin một vị thần cụ thể, họ vẫn đón nhận lễ hội và văn hóa như một dịp tận hưởng theo mùa.
Theo "Niên giám tôn giáo" của Cục Văn hóa (Reiwa 3), số tín đồ do các tổ chức tôn giáo báo cáo là Shinto 87,92 triệu người (48,5%) và Phật giáo 83,97 triệu người (46,4%) — tổng cộng vượt xa dân số toàn Nhật. Vì "một người Nhật được tính cả ở Shinto lẫn Phật giáo" — biểu tượng điển hình của văn hóa tôn giáo trùng lắp.
Vì sao Shinto và Phật giáo cùng tồn tại hòa hợp?
Ở Nhật, một sự hòa quyện độc đáo gọi là "shinbutsu shūgō (神仏習合)" — hợp nhất Thần đạo và Phật giáo — đã kéo dài hơn 1.500 năm.
- Shinto (Thần đạo) — đa thần giáo bản địa của Nhật. Quan niệm "yaoyorozu no kami" (8 triệu vị thần): núi, sông, đá, cây cổ thụ — bản thân thiên nhiên đều có thần ngụ.
- Phật giáo — du nhập từ Ấn Độ qua Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên vào thế kỷ 6.
Lúc đầu cũng có xung đột, nhưng học thuyết "Phật là hóa thân của thần" (honji suijaku) lan rộng — đền Shinto và chùa cùng nằm trong một khuôn viên trở thành chuyện thường thấy. Cho đến khi chính phủ Meiji ban "Sắc lệnh phân biệt thần và Phật", đa số người Nhật vẫn cúng cả hai mà không hề phân biệt.
"Sinh ra ở đền Shinto — kết hôn ở nhà thờ — chết về chùa Phật" — câu nói nổi tiếng diễn tả quan niệm tôn giáo của người Nhật.
Các nghi lễ tôn giáo gặp ở các bước ngoặt cuộc đời
Người Nhật, dù không tự ý thức, đều tham gia các nghi lễ tôn giáo sau ở những bước ngoặt cuộc đời.
| Thời điểm | Nghi lễ | Tôn giáo | Khái lược |
|---|---|---|---|
| 1 tháng tuổi | Omiya-mairi | Shinto | Báo cáo việc sinh con với thần đền |
| 3, 5, 7 tuổi | Shichi-go-san | Shinto | Cầu cho con khỏe mạnh |
| Mỗi 1/1 | Hatsumōde | Shinto/Phật | Cầu bình an cả năm |
| Đám cưới | Shinzen-shiki / Kyōkai-shiki / Butsuzen-shiki | Tự do | Hình thức tự chọn |
| Giữa tháng 8 | Obon | Phật | Đón vong linh tổ tiên về nhà |
| Xuân, thu | Higan | Phật | Tảo mộ |
| Khi qua đời | Tang lễ, lễ giỗ | Phần lớn theo Phật | 49 ngày, giỗ 1 năm... |
Đám cưới có thể chọn theo Shinto hay nhà thờ tự do, nhiều người trẻ chọn theo "không khí" của lễ ở nhà thờ. Vai trò "linh mục" thường do nhân viên chuyên trách đảm nhiệm (không cần tư cách tôn giáo) — cũng là một hiện tượng đặc trưng của Nhật.
Giáng sinh ăn KFC?! Tập tục độc đáo của Nhật
Vào ngày 24, 25 tháng 12, trước cửa hàng KFC ở Nhật xếp hàng dài lấy gà đặt trước. "Giáng sinh = KFC" đã trở thành tập tục độc đáo bám rễ.
Khởi đầu là chiến dịch năm 1974 của KFC: "Kurisumasu ni wa Kentakkii" (Giáng sinh thì ăn Kentucky). Theo lời kể, ông Ōkawara Takeshi — giám đốc pháp nhân Nhật khi đó — nghe khách nước ngoài tại Nhật than phiền "ở Nhật không kiếm được gà tây nên dùng gà thay" và nảy ra ý tưởng.
Năm 1985, "Party Barrel" (xô gà cỡ lớn kèm salad và bánh) ra đời, sự tiện lợi "một sản phẩm đủ cho bàn ăn Giáng sinh" được hưởng ứng và lan rộng cả nước.
Mẹo nhỏ: KFC ngày 24/12 phải đặt trước. Đến trực tiếp hôm đó thường đã hết hàng.
Vì sao Halloween thành "lễ hội Shibuya"?
Cùng với Giáng sinh, Halloween lan rộng nhanh chóng những năm gần đây. Vốn là lễ tôn giáo Âu Mỹ (văn hóa Celt + Cơ Đốc giáo), nhưng ở Nhật ý nghĩa tôn giáo gần như mất hết — định hình thành "ngày người lớn được hóa trang hợp pháp".
Nổi bật là cảnh giới trẻ tụ tập quanh ngã năm Shibuya (Tokyo). Vào lúc cao điểm, hơn 100.000 người tập trung gây hỗn loạn và tai nạn — gần đây quận Shibuya đã ban hành lệnh cấm uống rượu nơi công cộng trong dịp Halloween, huy động đông đảo cảnh sát và bảo vệ.
Lưu ý nếu đến: Shibuya nhà ga và vỉa hè cực kỳ đông, có nguy cơ tai nạn đè nén. Gia đình có trẻ nhỏ nên chọn các công viên giải trí lớn (Tokyo Disneyland, USJ) — an toàn hơn.
Valentine và White Day cũng tiến hóa kiểu Nhật
Ngày 14/2 (Valentine), ở Âu Mỹ là ngày cả nam và nữ tặng quà cho nhau, nhưng ở Nhật là ngày phụ nữ tặng sô-cô-la cho nam giới. Khởi nguồn được cho là chiến dịch khuyến mãi của một công ty bánh kẹo năm 1958.
Ngày 14/3 — White Day — là tập tục hoàn toàn do Nhật tạo ra: nam giới tặng lại bánh quy hoặc kẹo cho nữ giới để đáp lại Valentine.
Ở văn phòng còn có văn hóa "giri-choco" (sô-cô-la nghĩa vụ — không có tình cảm yêu đương, tặng cho đồng nghiệp). Gần đây ngày càng nhiều phụ nữ tự mua sô-cô-la cao cấp như "phần thưởng cho chính mình".
Phân biệt đền Shinto và chùa Phật, lễ nghi tham bái
Người nước ngoài thường lúng túng giữa "jinja" (đền Shinto) và "tera" (chùa Phật) cùng lễ nghi tương ứng.
| Hạng mục | Jinja (Shinto) | Tera (Phật) |
|---|---|---|
| Cổng | Torii (cổng đỏ hoặc gỗ) | Sanmon (cổng lớn mái ngói) |
| Đối tượng | Kami (thiên nhiên, tổ tiên) | Phật (Thích Ca, Bồ Tát) |
| Cách bái | Nirei-nihakushu-ichirei (cúi 2-vỗ 2-cúi 1) | Gasshō (chắp tay), không vỗ tay |
| Kiến trúc | Honden, Haiden | Hondō, tháp 5 tầng... |
| Ví dụ | Meiji Jingū, Fushimi Inari Taisha | Sensō-ji, Kiyomizu-dera |
Trình tự tham bái ở đền Shinto
- Cúi chào trước torii — đi sát mép (giữa là lối đi của thần).
- Rửa tay tại temizuya — tay trái → tay phải → miệng → cán gáo.
- Bỏ tiền vào hộp saisen — số tiền tự do (đồng 5 yên được ưa chuộng vì đồng âm "go-en" = "duyên lành").
- Lắc chuông (nếu có).
- Nirei-nihakushu-ichirei — cúi 2 lần → vỗ tay 2 lần → cầu nguyện → cúi 1 lần.
Trình tự tham bái ở chùa Phật
- Cúi chào trước sanmon.
- Rửa tay tại temizuya (nếu có).
- Dâng hương, nến (nếu có).
- Bỏ tiền saisen.
- Chắp tay (gasshō) cầu nguyện — không vỗ tay.
- Cúi nhẹ.
FAQ
Q1. Tôi là tín đồ Cơ Đốc, vào đền Shinto Nhật có sao không?
A. Không sao. Đền Shinto và chùa Phật ở Nhật mở cửa cho mọi người, không phân biệt tôn giáo. Tham quan với mục đích du lịch cũng được hoan nghênh. Tín ngưỡng khác biệt cũng không vấn đề, miễn giữ yên lặng và tôn trọng.
Q2. Bỏ tiền saisen bao nhiêu là đúng?
A. Không có quy định. Có người chọn theo cách chơi chữ ("5 yên" = "go-en" = duyên; "45 yên" = "shijūgo-en" = "shijū go-en" = mãi có duyên), nhưng quan trọng là tấm lòng. 100 hay 1.000 yên cũng được.
Q3. Cầu nguyện bằng tiếng nào cũng được không?
A. Tiếng nào cũng được. Thần và Phật được xem là vượt khỏi ngôn ngữ. Khấn thầm bằng tiếng mẹ đẻ cũng không thất lễ.
Q4. Người Nhật thật sự tin có thần linh không?
A. Khá gần với cảm giác "giữ gìn như một thói quen" hơn là "tin / không tin". Trước kỳ thi cầu đậu, đậu rồi đi tạ ơn — họ tận hưởng vòng quay này một cách phi tôn giáo.
Q5. Trong tháng Ramadan có chỗ ăn không?
A. Các thành phố lớn ngày càng có nhiều nhà hàng và masjid (đền Hồi giáo) đáp ứng halal. Chi tiết tham khảo Halal Media Japan. Hỏi tại nơi làm việc hoặc trường học cũng thường được hỗ trợ.
Tổng kết — Quan niệm tôn giáo Nhật là "đa thần giáo mềm dẻo"
Quan niệm tôn giáo của người Nhật khác xa kiểu Âu Mỹ "tin một vị thần cụ thể":
- Coi trọng thiên nhiên, tổ tiên, lễ hội theo mùa.
- Không thuộc tôn giáo cụ thể vẫn ra vào tự do các cơ sở tôn giáo.
- Đón nhận thoải mái cả lễ hội ngoại nhập (Giáng sinh, Halloween, Valentine).
Đặc trưng văn hóa Nhật chính là "đa thần giáo mềm dẻo" — tôn trọng các tôn giáo khác mà không bài xích. Mong bạn vẫn coi trọng tín ngưỡng của mình, đồng thời lấy đây làm cớ để tận hưởng các lễ hội theo mùa.