Mikoshi, Yatai, Happi! Hướng dẫn đầy đủ về "Matsuri" — lễ hội làm rung động cả khu phố Nhật Bản

"Matsuri" tồn tại để làm gì?

Phần lớn matsuri ở Nhật vốn bắt đầu với các mục đích tôn giáo, nông nghiệp như sau:

Gokoku-hōjō (cầu được mùa) — cảm tạ thần linh khi gieo mạ vào xuân hoặc thu hoạch xong vào thu.
Ekibyō-taisan (đẩy lùi dịch bệnh) — nguồn gốc của nhiều lễ hội mùa hè.
Senzo-kuyō (cúng tổ tiên) — bon-odori vào dịp Obon.
Onryō-shizume (xoa dịu vong linh oán hờn) — nguồn gốc của phần lớn ba đại matsuri.

Tức "matsuri" không chỉ là sự kiện, mà còn là nghi thức tôn giáo nối kết thần và người, tổ tiên và hiện tại, thiên nhiên và xã hội.

Mẹo nhỏ: Từ "matsuri" cùng gốc với "matsuru" (= kính trọng và an ủi thần linh).

Ba đại matsuri của Nhật — Gion, Tenjin, Kanda

Ba lễ hội nổi tiếng nhất Nhật Bản gọi chung là "Nihon San-dai Matsuri" (Ba đại matsuri của Nhật), diễn ra ở ba thành phố lớn Kyoto, Osaka, Tokyo. Đáng ngạc nhiên là cả ba đều có chung tính chất "matsuri xoa dịu vong linh oán hờn (onryō-shizume)".

1. Gion Matsuri — Đền Yasaka, Kyoto

Thời gian: tháng 7 (1 tháng) — đặc biệt Saki-matsuri Yamahoko-junkō ngày 17/7 nổi tiếng nhất.
Nguồn gốc: bắt đầu năm 869 (Jōgan 11), khi dịch bệnh bùng phát ở kinh đô và cả nước, người ta cầu giải trừ tai ương.
Đặc điểm: cảnh yamahoko (xe trang trí khổng lồ) đi qua trung tâm Kyoto. Lịch sử trên 1.000 năm.
Đăng ký Di sản Văn hóa Phi vật thể UNESCO (2009).

2. Tenjin Matsuri — Đền Tenmangū Osaka

Thời gian: ngày 24, 25 tháng 7.
Nguồn gốc: nghi lễ xoa dịu linh hồn Sugawara no Michizane (học giả, chính trị gia thời Heian; sau khi mất bị xem là onryō đáng sợ).
Đặc điểm: ngày cuối cùng là funa-togyo (rất nhiều thuyền diễu hành trên sông Ōkawa, pháo hoa được bắn lên dâng cúng) — vô cùng hoành tráng.
Số người: gần 1 triệu khách thưởng lãm hằng năm.

3. Kanda Matsuri — Đền Kanda Myōjin, Tokyo

Thời gian: tháng 5 (2 năm/lần, năm lẻ Tây lịch là quy mô lớn).
Nguồn gốc: thờ Taira no Masakado (kẻ phản loạn thời Heian, sau khi mất bị xem là onryō).
Đặc điểm: ngày thứ hai có khoảng 200 chiếc mikoshi lớn nhỏ từ 108 phố lân cận đi vào đền (miya-iri) — cảnh tượng tráng lệ. Tokugawa Ieyasu cũng từng cầu chiến thắng tại đây năm 1600.

Vì sao đều là onryō-shizume? Cổ trung đại Nhật tin rằng "linh hồn người chết oan ức sẽ gây tai ương" — phải tôn thờ rộng rãi mới ngăn được. Gion, Tenjin, Kanda là 3 ví dụ tiêu biểu.

Các matsuri mùa hè nổi tiếng vùng Tohoku

Vùng Tohoku có "Tōhoku San-dai Matsuri" — ba lễ hội lớn liên tục diễn ra hằng năm trong tháng 8.

Matsuri	Địa điểm	Thời gian	Đặc điểm
Aomori Nebuta Matsuri	TP Aomori, tỉnh Aomori	2–7/8	Xe lồng đèn khổng lồ (nebuta) và tiếng hô "Rasserā"
Akita Kantō Matsuri	TP Akita, tỉnh Akita	3–6/8	Kỹ thuật giữ thăng bằng cây sào lớn treo 46 chiếc đèn lồng trên trán, hông, vai
Sendai Tanabata Matsuri	TP Sendai, tỉnh Miyagi	6–8/8	Trang trí Tanabata khổng lồ tô điểm phố mua sắm

Ba đại Bon-odori — Awa, Gujō, Nishimonai

"Bon-odori" là điệu múa dân gian phát sinh từ việc cúng tổ tiên dịp Obon, được tổ chức khắp cả nước. Đặc biệt nổi tiếng là ba đại Bon-odori:

Awa-odori (TP Tokushima, tỉnh Tokushima — 12–15/8) — nổi tiếng với tiếng hô "Odoru ahō ni miru ahō, onaji ahō nara odoranya son-son" (kẻ múa là khờ, kẻ xem cũng khờ; cùng khờ thì không múa thiệt thân).
Gujō-odori (TP Gujō, tỉnh Gifu — tháng 7 đến tháng 9) — múa liên tục 32 đêm, đặc biệt "tetsuya-odori" (múa thâu đêm) hùng hậu.
Nishimonai Bon-odori (Ugomachi, tỉnh Akita — 16–18/8) — còn gọi là "mōja-odori" (múa của người chết), trang phục che mặt, nón lá đan, tay áo dài đầy mộng mị.

Menu chuẩn của yatai (quầy hàng)

Niềm vui matsuri không thể thiếu "yatai" (= roten, quầy hàng). Yatai san sát trong khuôn viên đền hoặc dọc đường lễ hội.

Đồ ăn

Tên	Giải thích	Giá tham khảo
Takoyaki	Bột mì viên tròn nướng có bạch tuộc bên trong	500–700 yên
Yakisoba	Mì Trung xào trên tấm sắt nóng	500–700 yên
Okonomiyaki	Bánh xèo bột mì + bắp cải + thịt heo... nướng tấm sắt	500–800 yên
Yakitori	Xiên thịt gà nướng	100–300 yên/xiên
Ika-yaki	Mực nướng nguyên con tẩm shōyu	500–800 yên
Ayu no shio-yaki	Cá ayu xiên nướng muối (vùng có sông trong)	500–800 yên
Baby castella	Bánh ngọt nhỏ tròn	500–700 yên
Wata-ame	Kẹo bông	300–500 yên
Kakigōri	Đá bào với siro	300–500 yên
Ringo-ame	Táo nguyên quả phủ kẹo trong	400–600 yên
Ōban-yaki (imagawa-yaki)	Bánh nướng tròn nhân đậu	150–250 yên/cái
Choco-banana	Chuối phủ chocolate	300–500 yên

Trò chơi

Tên	Giải thích	Giá tham khảo
Kingyo-sukui	Vớt cá vàng bằng "poi" (vợt giấy mỏng)	300–500 yên
Yo-yo tsuri	Câu bóng nước	300–500 yên
Shateki	Bắn súng nút bần để trúng giải	300–500 yên
Kata-nuki	Đục hình từ tấm bánh mỏng	100–300 yên
Kuji-biki	Bốc thăm trúng giải	300–500 yên

Xu hướng gần đây: kẹo dâu, kẹo nho, đồ ăn Hàn (cheese hattogu...) đang được giới trẻ ưa chuộng. Các yatai gây ấn tượng cho SNS xuất hiện liên tục.

Mikoshi — đền di động chở thần linh

"Mikoshi" là đền Shinto di động chở thần linh, được khênh đi quanh phố trong dịp matsuri để thanh tẩy khu vực.

Trọng lượng: chiếc lớn trên 1 tấn.
Người khênh: vài chục đến trên 100 người.
Tiếng hô: "Wasshoi!" "Seiya!" "Soiya!" (tùy vùng).
Trang phục: happi (áo khoác in hiệu của khu phố) + hachimaki (khăn buộc trán) + tabi (giày tabi).
Lắc dữ dội: cố tình lắc để "kích thích" thần linh (gọi là "momu").

Có những matsuri hoan nghênh khách nước ngoài làm người khênh. Hỏi thử trang web chính thức của lễ hội hoặc hội phố.

Mặc yukata thưởng thức matsuri mùa hè

Trong các matsuri mùa hè và lễ hội pháo hoa (hanabi taikai), có văn hóa mặc "yukata" (kimono mỏng cho mùa hè) đi chơi.

Giá: 5.000–30.000 yên (combo bao gồm obi, geta).
Cho thuê: nhiều nơi cho thuê 3.000–10.000 yên/ngày.
Mặc giúp: có thể đặt tại các tiệm chuyên nghiệp (khoảng 1.500–3.000 yên).

Yukata nam cũng phổ biến gần đây — màu xanh navy, xám, nâu chỉn chu là chủ đạo.

Vì sao người Nhật bình thường yên tĩnh lại "biến đổi" trong matsuri?

Nhiều người nước ngoài ngạc nhiên với khoảng cách "trên tàu không ai nói chuyện, mà ở matsuri thì ồn ào náo nhiệt".

Đó là vì khái niệm thời gian độc đáo của Nhật: "hare và ke".

Hare (晴 — quang đãng): matsuri, đám cưới, các dịp ăn mừng — ngày đặc biệt.
Ke (褻 — bình thường): ngày thường nhật.

Ngày "ke" thường nhật, người Nhật chú trọng nhẫn nại và trật tự. Còn ngày "hare", họ được giải phóng khỏi ràng buộc — văn hóa cho phép cùng nhau ồn ào, nhảy múa, ăn uống. Matsuri chính là đỉnh điểm của "hare".

Lưu ý và lễ nghi khi tham gia matsuri

1. Chuẩn bị cho đông đúc cực độ

Các matsuri nổi tiếng có quy mô vài chục đến hàng trăm vạn người.

Nhất định xác nhận phương tiện liên lạc với trẻ em, người già.
Có khi mạng điện thoại di động khó kết nối.
Ví, đồ quý giá để sâu trong balô (cảnh giác móc túi).

2. Tình hình cứu hộ và toilet

Quanh khu vực có toilet tạm và trạm cứu hộ.
Bù nước để phòng netchūshō (say nắng) — yatai bán nước, trà.

3. Mang rác về

Rác từ yatai bỏ vào thùng rác quanh yatai. Nếu vừa đi vừa ăn, giữ túi đến khi ăn xong rồi bỏ tại điểm đặt thùng rác.

4. Không cản đường mikoshi

Nơi mikoshi đi qua, hãy nhường đường cho người khênh. Không quá tập trung chụp ảnh, tuân theo chỉ dẫn của người điều phối.

5. Tuyệt đối không lái xe khi say

Đã uống rượu trong matsuri — tuyệt đối không lái xe ô tô, xe đạp. Lái xe đạp khi say cũng vi phạm pháp luật, có thể bị phạt tiền hoặc tù giam.

FAQ

Q1. Yatai chỉ thanh toán tiền mặt?

A. Đa số quầy chỉ tiền mặt. Gần đây yatai chấp nhận QR code (PayPay...) cũng tăng, nhưng nên chuẩn bị tiền mặt (tờ 1.000 yên, đồng xu).

Q2. Có thể đi cùng trẻ em không?

A. Đa phần matsuri là dành cho gia đình. Khung giờ ban ngày (đến chiều) có nhiều gia đình, yatai và trò chơi phong phú. Đêm khuya không khí chuyển sang dành cho người lớn — trẻ nhỏ nên về sớm để an toàn.

Q3. Matsuri nào dễ tham gia cho khách nước ngoài?

A. Kanda Matsuri, Sanja Matsuri (Asakusa) ở Tokyo, Gion Matsuri ở Kyoto, Tenjin Matsuri ở Osaka — nhiều khách quốc tế, hướng dẫn đa ngôn ngữ đầy đủ. Các matsuri nhỏ địa phương cũng có nét riêng đặc sắc, là điểm "ẩn".

Q4. Trời mưa thì sao?

A. Mưa nhẹ về cơ bản vẫn diễn ra. Bão, mưa lớn thì hủy hoặc hoãn. Kiểm tra trang chính thức và SNS vào ngày tổ chức.

Q5. Có thể chụp ảnh trong matsuri không?

A. Thường OK, nhưng trong các nghi lễ thần (shinji), giữa người khênh mikoshi, một số tòa nhà có thể cấm chụp. Khi chụp ảnh có thể nhận diện cá nhân, hãy lễ phép xin phép một câu.

Tổng kết — Matsuri là khoảnh khắc cảm nhận "linh hồn của Nhật Bản"

Matsuri Nhật là trải nghiệm văn hóa tổng hợp cảm nhận mối kết nối giữa thần linh, tổ tiên, thiên nhiên và cộng đồng bằng cả cơ thể.

Ba đại matsuri (Gion, Tenjin, Kanda) đều có lịch sử cấp 1.000 năm.
Ba đại Bon-odori (Awa, Gujō, Nishimonai) phát triển từ tục cúng tổ tiên.
Ba yếu tố matsuri: ẩm thực yatai, yukata, mikoshi.
Người Nhật được giải phóng khỏi sự kìm nén thường ngày trong ngày "hare".

Có dịp, hãy mặc yukata, dạo quanh yatai, lắng nghe tiếng hô khênh mikoshi. Bạn sẽ phát hiện mặt nóng bỏng, khác hẳn vẻ yên tĩnh thường ngày của người Nhật.